खुसी, हर्ष र उमङ्ग बोकेर : आयो दशैं
October 12, 2018 मा प्रकाशित

-सुनिता कंडेल ।
हाम्रो एउटा महान पर्व र खुसिले भरिएको दिन मन फुकाउने प्रयास गरे । यो वातावरण यो मौसम पनि कति रमाइलो चारैतिर फुलिरहेका फूलहरु प्रदेशबाट फर्किएका आफन्तहरु, झुलेका धानहरु, फक्रिएका कोदाका बालाहरु छुट्टै आनन्दले भरिने मन दशैंको यो खुसिको मौसमले सबैको मनमा खुसि दिलाउछ ।हिन्दुहरुको महान चाडको रुपमा मनाइने बिजया दशमी चाड नेपालीहरुको प्रमुख चाडको रूपमा मानिन्छ । वर्षातको विदाइसँगै आउने महान पर्व दशैंको छुट्टै खालको मौसमले सबैमा खुसि भरिदिन्छ ।

लामो समय सम्म प्रदेशिएका आफन्तहरुलाई भेट गराउने एउटा बिशेष महान पर्वले रित्तीएका ती गाउँ बस्तीहरु पनि भरिदिन्छ । आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखी नवमीसम्म शक्तिकी देबी दुर्गामाता को पुजाआराधना गरी दशमी को दिन टिका प्रसाद ग्रहण गर्ने गरिन्छ ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) मा जमरा राखी नवमीसम्म नवरात्र विधिले प्रत्येकदिन फरक देवीहरूको पूजा हुन्छ । विजयादशमीको दिन महिषासुर राक्षसको बध, श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको खुसियालीमा नवदुर्गा भवानीको प्रसादस्वरुप रातो टिका र जमरा लगाउने चलन छ ।

दशै पर्ब हिन्दु नेपालीहरुको ठूलो पर्व हो । दशै आश्विन शुक्लपक्ष प्रतिपदा घटस्थापना देखि सुरु भएर कोजाग्रात पूर्णिमासम्म (१५ दिन सम्म ) बिजया दशमी दशैलाई छुट्टै महत्वका साथ मनाउने गरिन्छ ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको दिन लाई घटस्थापना भनिन्छ । यसै दिन देखी नबरात्री आरम्भ हुन्छ । प्रतिपदादेखि शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी,चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायिनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धिदात्री गरी नवदुर्गाको पूजा गर्दै सप्तशती(चण्डी) पाठ गरी नव दुर्गा र तृशक्ती महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतिको विशेष पूजाआजा र आराधाना गरिन्छ ।

घटस्थापनाको दिन दशै घर अथवा पुजा कोठामा जमरा राखिन्छ । असत्य माथी सत्य को बिजय भएको रुपमा यो चाड लाई मानिन्छ । दशैंको अबसरमा घर आँगन ,बाटो घाटो ,गाऊ टोल सफा सुग्घर राख्ने जस्ता कामहरु पनि दशैमा गरिन्छ ।

घर आगन सफा सुग्घर गरेर रङ्ग रोगन लगाउने रातो सेतो, पहेलो बिभिन्न खालका माटोले घर सजाउने पनि दशैंमा गरिन्छ । यसले चारैतिरको मौसमलाई झनै उमंग थपिदिन्छ ।

दशैको नवमी दिन बिभिन्न मन्दिर कोट देवालयहरुमा बलि दिने पनि प्रचलन छ । मनको कामना पुरा गर्ने उदेश्यले बिभिन्न मन्दिरहरुमा रागा,पाठा,हास, भेडा,कुखुरा,परेवा लगायत पंक्षीलाई बलि दिने प्रचलन छ ।

कतिपय साहाकारीले कुबिन्नो, काक्रा,मुला जस्ता पनि चढाउने प्रचलन रहि आएको छ । दशैंको अबसरमा मन्दिरमा दिइने बलि प्रथालाई पछिल्लो समयमा बिभिन्न कोणबाट हेर्ने गरिएको पनि छ ।

मन्दिरहरुमा पुँजा आजा गरेतापनि बिभिन्न पंक्षीलाई बलि दिन नहुने बहस पनि उठ्ने गर्दछ । दशमीको दिन आफ्ना मान्यजनहरु बाट टिका तथा जमरा लगाई आशिर्बाद ग्रहण गरिन्छ । आफ्नो क्षमता अनुसार मिठो खाने खुवाउने पनि गरिन्छ । बिभिन्न किसिमका रमाइलो गर्ने पिङ्ग खेल्ने पनि गरिन्छ ।

साथीसङ्गी आफन्तहरुसँग भेटघाट गर्ने हुदा एक आफन्तमा भाईचारा को सम्बन्ध बढ्दै जाने गर्दछ । बिजया दशमीको दिन देखी कोजाग्रत पुर्णीमाको दिनसम्म टीका प्रसाद ग्रहण गर्ने प्रचलन रहिआएको छ ।

निधारमा विजयादेवीको प्रसादस्वरूप टीका लगाएर जमरा शिरमा राख्यो भने शिरको पीडा, मानसिक अशान्तिबाट बच्न सकिन्छ, जमराबाट शीतलता प्राप्त हुन्छ, विभिन्न रोग व्याधि र कष्टहरू मेटिएर जान्छन् भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ ।

टिकासँगै दिइने दक्षिणाको पनि महत्व हुने गर्दछ । खास गरि बाल्यकालमा यसको ठूलो महत्व रहने गर्दथ्यो । टिका लगाएर पाउने दक्षिणा कस्को कति भयो भनेर घर परिवारमा पनि यसको चर्चा हुने गर्दछ । टिकासँगै दशैको दिन दश पर खानुपर्छ भन्दै आएका पाहुनालाई बिभिन्न खानाका परिकार पनि तयार गरेर खुवाउने प्रचलन छ ।

पछिल्लो समयमा दशै पर्व संस्कृतिसँग जोडिने भन्दा पनि तडक भडक तरिकाले खानपिन देखि लगाउने सम्म हुने खाने र हुँदा खाने वर्ग बिचमा अन्तर देखिने गरेको छ । आफुमा जे छ त्यहिमा रमाउनु भन्दा पनि छिमेकीले जे गर्याे तेहि गर्नुपर्ने देखासिकी प्रवृतिले गरिवलाई दसै पर्वले भारि बोकाउने गरेको पनि देखिन्छ ।

दशैंको अर्को रमाइलो पक्ष पिङ्ग पनि हो । दशैमा खर बावियोबाट तयार गरिने पिङ्ग र काठबाट तयार गरिएको काठेपिङ्ग यसको रमाइलो पक्षको रुपमा लिइन्छ । खर बावियोबाट तयार गरिने पिङ्ग सँङगीसाथीहरु मिलेर तयार गरेर खेलिने गरिन्छ यसले निकै रमाइलो अनुभूति दिलाउछ ।

काठबाट तयार पिङ्गबाट पनि निकै रमाइलो अनुभूति दिलाउछ । दशैंतिहारमा एकपटक पिङमा चढेर भुई छोड्नैपर्ने मान्यता परापुर्वकालदखि चलिआएता पनि पछिल्लो समय पिङको बिस्तारै लोप हुदै गएको छ । युवाशक्तिमा पिङप्रतिको आकर्षण घट्दै गएको छ , बाबियो बाटेर पिङ बनाउन अल्छी गरिरहेका छन

नयापिढीले पुरानो संस्कृतिको व्यबस्था गर्नुमा पाकापुस्ताको चिन्ताको विषय बनेको छ । दशैको अर्को पक्षको रुपमा सराय नाच पनि हो । यो प्रचलन गुल्मी लगायत छिमेकी जिल्लाहरुमा अल्लि वढि प्रचलनमा रहि आएको छ । दशैंको टिकाको दिनपछी पूर्णिमा सम्म सराय नाच गरिने प्रचलन रहेको छ ।

बिभिन्न हतियारहरु हातमा लिएर बाजा सहित सराय नाच गरिनुले अर्को रमाइलो पक्ष थपिदिन्छ । यो पनि दशैंको आफनो महत्व बोकेको संस्कृति हो । तर यसको पनि पछिल्लो समयमा युवा पिडिमा चासो नदिनाले महत्व घटन थालेको छ ।

वर्षमा सांस्कृतिक उत्सव बोकेर आउने यो रमाइलो पर्व दशैमा हामीले देखासिकी नगरौ । बिस्तारै वलि प्रथाको अन्त्यमा लागौ । पिङ, सरायनाच जस्ता कुराहरुको संरक्षण गरौ । हाम्रो मनलाई पनि यो मौसम र  वातावरण जस्तै स्वच्छ र सफा बनाऔ ।जसरी हामी टिका र जमरामा सजिदा सुन्दर र रङगीचङ्गी देखिन्छौ त्यसै गरी सबैको जीवन सदाबहार सुन्दर र रङ्गिचङ्गी होस । सम्पुणलाई दशैंको शुभकामना ।

हामीसँग फेसबुकमा जोडिन तथा निरन्तर ताजा समाचारहरुको साथमा रहनका लागि LIKE & SHARE गर्नुहोस।

यसमा तपाईको प्रतिकृया लेख्नुहोस

सम्बन्धित समाचार