फस्टाउँदो सती पत्रकारिता

-टोपलाल अर्याल , गुल्मी।
महिनामा धेरै कार्यक्रम सदमुकाम मै हुन्छन्, थोरै गाउँमा । प्रायः सदमुकामका कार्यक्रम छुटाइदैन्, गाउँमा जाने प्रायः मौका मिल्दैन । रेडियोमा पहिले पहिले कार्यक्रमका चिठी आउँथे, अहिले एस.एम.एस र फोन वा इमेलको जमना छ । कहिलेकाँही दिनमा चार पाँच ओटा कार्यक्रम हुन्छन् ।

जिल्लामा सबै भन्दा बढी कार्यक्रम सरकारी कार्यालय कै हुन्छन् । गैरसरकारी कार्यालय र राजनीतिक दलका कार्यक्रम पनि भै रहन्छन् । प्रायः सबै कार्यक्रममा पुगिन्छ, सबै कार्यक्रमका समाचार तयार पार्ने, प्रकाशन तथा प्रसारण गर्नु मेरो दैनिकी हो । कार्यक्रममा पुगेपछि के नै हुनु त्यहाँ कार्यालयले कार्यक्रम प्रस्तुत गर्छ । हाकिम साव अरन्तरक्रिया रहेछ भने टिप्पणी नै नआइदियोस भन्ने चाहन्छन्, यदि कुनै योजना र बजेट प्रस्तुत गर्ने कार्यक्रम रहेछ भने एकतर्फी प्रस्तुत हुन्छ ।

हाकिम सापले यो वाक्य छुटाउने कुरै भएन यति धेरै कार्यक्रम र बजेट आउनुमा यहाँका राजनीतिक दल, कार्यालय र पत्रकारको विशेष भूमिका छ । मैले लेख्छु सुन्नेले सुन्छन्, चित्त नबुझ्ने वा एकछिन नबुझाए जस्तो गर्नेहरु प्रतिक्रिया पनि दिन्छन् तर धेरैले तारिफ नै गर्छन, ताली पड्किन्छ कार्यक्रम सकियो । दुई चार सयको खाम गोजीमा, सबै मख्ख । रेडियो आयो फलानो कार्यालयद्धारा निती तथा कार्यक्रम सार्वजनिक भन्ने समाचार ठोक्यो ।

कार्यक्रममा यो यो बोले, सफल कार्यान्वयनमा जोड दिए, सकेसम्म को को थिए समाचारमा नछुटाइदिने चलन छ । सके यति बेला सुन्नुहोला भन्नुपर्छ, त्यसपछि तारिफ नै तारिफको समाचार आउँछ । कार्यालयका हाकिम खुसी, बोल्ने बक्ता खुसी किन की मख्ख नै पारेर मेरो पत्रकारिता चलेको छ, त्यसैले म पनि खुसी । केहिबेरमा फोन आउँछ भाई भोली सँगै चिया खानुपर्छ, ओके सर । भोली चिया, पर्सी खाजा अनि खाना हुँदै बल्ल सुरु हुन्छ हिमचिम ।

मैले कहाँ सक्छु र उसको विरुद्ध कलम चलाउन । मलाई सकेसम्म राम्रै समाचार लेखिदिने बानी परेको छ, उसले पनि सकेसम्म मेरा र मैले भनेका सबै काम गर्दिएको छ अहिले सम्म । गैर सरकारी कार्यालय वा प्रोजेक्ट जिल्लामा धेरै छन् । झन् कमेन्ट नै मन नपराउने हुन तिनीहरु । सकेसम्म धुमधामका साथ कार्यक्रम सम्पन्न गर्छन् । प्रोजेक्टले भत्ता राम्रै दिन्छ भन्ने पुरानो छाप धेरैमा परेको छ ।

सरकारी वा पैसा नहुने कार्यक्रममा फुर्सद नमिल्नेहरुलाई पनि प्रोजेक्टका कार्यक्रममा समय मिल्छ । पत्रकारको पनि राम्रै उपस्थिति हुन्छ । फर्किन्छु रेडियो अनि सोच्छु वर्षभरिको आम्दानीको स्रोत मैले किन गुमाउनु, भनसुन गरे भने एकदुई जनालाई त जागिर लगाउन पनि सकिन्छ । किन दुश्मनी मोल्नु तातो न छारो । लेखिन्छ अनि पढिन्छ समाचार, यो कार्यक्रम आयो र उ कार्यक्रम आयो । सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिता खोज्न मैले बिर्सीसकेछु ।

खानेपानीमा लाखौ रकम प¥यो भनेर समाचार लेखेको मैले सम्झन्छु तर गाउँमा पानी खान नपाएर काकाकुल भएका जनता बिर्सिसकेछु । लाखौको विद्युतीकरण योजना प¥यो मैले नै लेखेको छु तर मट्टितेल किन्न नसकेर घाम सँगसँगै सुत्ने गरिबको समाचार लेख्न मैले बिर्सिसकेछु । किनकि मेरो पत्रकारिता मख्ख पार्दैमा टिकेको छ वा बाँचेको छ । मैले कसैको विरुद्धमा लेख्न सक्दिन, मैले त्यहि सिकेको छु, अड्डा र शासन चलाउनेहरुलाई त्यही फापेको छ ।

राजनीतिक प्राणी हुँ, कुनै दलमा स्वाभिक आस्था छ । आफू अनुकुल दलको मात्र होइन समान दृष्टिले सबै पार्टीको समाचार लेखिएको छ । तर मैल जर्बजस्त मनको बाघले खाएको देख्छु फलानोले हाम्रो समाचार लेख्दैन वा पढ्दैन । भ्रमले बोलाउदैनन् पनि, समाचार टिपाउदैनन् तर जानकारी पाएसम्म राजनीतिक कार्यक्रममा पुगिन्छ ।

सुन्ने र सुनाउने त भाषण नै हो तर उस जुनीको सराप भनु भाषण पनि भर्खरै काम शुरु भएजस्तै गरि लेख्नुपर्छ, थाहा छ आफैलाई माख्खो मार्ने होइनन् । यो वा त्यो दल भन्ने गर्छन् तर काम गर्दैनन्, मलाई गरेको भन्दा भनेको समाचार हो भन्न अभ्यस्त बनाइएको छ । किनकी मैले लोकसेवा भुले, मेरो क्षमता र सीप त कता गयो कता थाहा छैन । मैले त्यही सम्झेको छु, जागिरमा भनसुन हुन्छ, नराम्रो गर्दा र आक्रमण हुँदा संरक्षण हुन्छ र एकदुई जना आफू अनुकुल नचल्ने कर्मचारी र व्यक्तिहरुलाई तह लगाउन सकिन्छ ।

त्यसैले होला पार्टी कार्यालय धाउन, अनुकुलका नेताको भजन गाउन सकेसम्म भ्याउनु पर्छ मलाई । अब खै कसरी सकिन्छ उनीहरु विरुद्ध पनि कलम चलाउन, आजकल त मेरो कलमले विरुद्धको समाचार लेख्न छाडिसकेको छ । यो समाज र दुनियाँ चाकडीमा लिप्त छ । मैले कहिलेकाँही सम्झन्छु, यो समाजले मलाई राज्यको चौथो अंग भनेको ।

मलाई थाहा छ, समाजमा दबिएको वा दबाइएको, लुकेको वा लुकाइएको विकृति, विसंगतीलाई पर्दाफास गर्नु, आवाज बिहिनहरुको आवाज बुलन्द गर्नु र सामाजिक न्यायको बाटोमा सबैलाई एकजुट गर्नु मेरो कर्तव्य हो । गरिबमाथी अन्याय छ, पीडित माथि अन्याय छ, घर मै आमा अन्यायमा छिन् तर न बाबु न्याय खोज्न हिड्छन् न आमाको नै पहुँच छ न्याय सम्म, गरिब त गरिब नै भयो । पीडितले न्याय पाउन त राजनीतिक खोल ओड्नुपर्ने बिडम्बना बनेको छ ।

गाउँमा नौ वर्षीय बालिका बलात्कृत हुन्छे हारगुहार गर्दै सदरमुकाम आउनुपर्छ । तर न्यायका लागि पीडित र पीडकको राजनीतिक बुझिन्छ, सामाजिक इज्तत र स्तर हेरिन्छ । पीडितवाला पिडककलाई हदैसम्मको कार्यवाही चाहन्छ, पीडकवाला सकेसम्म फुस्काउन चाहन्छन् । एउटा पीडित पक्षको राजनीतिक दल अर्काे पीडक पक्षको राजनीतिक दल, बलात्कृत बालिकामाथी पनि राजनीति हुन्छ । त्यस्तो अवस्था हुँदा पनि लेख्न सक्दिन वा बोल्न नसक्ने भएको छु त्यसैले मुखदर्शक बनिरहेछ, कठै मेरो पत्रकारीता ।

गाउँभरी फर्जी काम भैरहेको छ, कार्यालयको अवस्था उस्तै छ। चार दिन मात्र डोजर लगाएर लाखौ कुम्ल्याइएको छ । राजनीतिक दल कर्मचारी कै हजुरिया बने खबरदारी कसले गर्ने । स्थानीय निकायको चुनाब नभएको धेरै वर्ष भयो।

जताततै मनपरी तन्त्र छ, कर्मचारी कै शासन चल्छ जहाँ पनि । मृतक व्यक्तिलाई ज्यूँदो बनाएर वृद्ध भत्ता वर्षाै खाएको देख्दा, फर्जि योजना र कागज बनाएर स्थानीय संयन्त्रका बोलवाला नेता र कर्मचारी मिलेर पैसा करल्याम्मै खाएको देख्दा देख्दै मलाई विरुद्धमा नलेख्ने सराप परेको छ । त्यसैले यो प्रवृद्धि गाउँटोल छरछिमेक र समाजमा व्याप्त छ ।

बेला बखतमा सुशासन, पादर्शिता र जवाफदेहिता नारा ओकल्ने व्यक्ति, संस्था र समाज नै यस्तै यस्तै समस्याले जगडिएका छन् । खरो पत्रकारीता समाजमा बिक्दैन्, त्यसैले होला त्यस्तो पत्रकार यो जिल्ला टिक्दैन् । नखानेले ठोक्न खोज्दा खाएकाले रोक्न खोज्दो रहेछ, त्यसैले रोक्न खोज्ने प्रवृद्धि अहिले हावी छ । धेरै कार्यालय संघसंस्था र व्यक्तिमा मनोमानी धेरै भयो अचेल । कयौं समय भयो न हल्लाएको र न टकटकाएको, त्यसैले उनीहरु प्रवल देखिएको सत्य हो ।

यो कसैले बुझेको छैन, भोली के हो ? । मत बोल्नै छाडिसकँे वा लेख्न पनि जाँगर छैन । मलाई भ्रष्टाचार, अनियमिता र अत्याचार भएका समाचारका बिषयवस्तु देखाइदिने मित्रहरु तपाई आफै लेख्नुहोस । पत्रकारीता जस्तो सम्मानीत पेसा अहिले घाम नडुब्ने बेला सम्मलार्ई मात्र साँघुरिएको छ । अहिले आफुलाई छोडेर अरुलाई कम्मेन्ट गर्ने प्रवृत हावी छ ।

बिरुद्धको समाचार लेख्ने हिम्मत कस्को ?, लेखे बेलुका फोन आउला की मुद्दा पर्ला भन्ने डर, मलाई समस्या परेको बेला संरक्षण गर्ने को ? मैले कयौं पटक धम्की बेहोरेको छु । त्यति मात्र होइन मेरै साथीले कुटाइ खाँदा राजनीतिक गरेको देखेको छु । पैसा माग्न कै लागि हाकिम सँग आफ्नै अर्को साथीको आलोचना गरेको पनि भोगेको छु ।

मैले सोचे थुक्क मेरा साथी, कठै मेरो पत्रकारिता, आफैलाई प्रश्न गर्थे खोइ मेरो सुरक्षा ? त्यसैले मैले गर्नै पर्ने थियो सती पत्रकारिता । आफ्नो मृतक पतिको चितामा पत्नी पनि ज्यूँदै जल्नुपर्ने सती प्रथा जस्तो जो जता दौडिन्छ, उसकै अनुकुलतामा कलम चलाउनुपर्ने कठै हाम्रो सती पत्रकारिता । त्यहि बिकेको छ, त्यहि टिकेको छ ।

लेखक – पत्रकार/मानव अधिकारकर्मी हुनुहुन्छ ।